Ævintýraeyjan. -Bókadómur

Fyrsta bókin sem ég kláraði þessi jól var bókin Ævintýraeyjan eftir Ármann Þorvaldsson en Ármann þessi vann sér það til frægðar að stjórna KSF-banka í London (útibúi Kaupþings í Englandi) og láta Tom Jones og Duran Duran syngja undir í einhverjum veislum sem hann hélt.

Satt best að segja gat ég eiginlega ekki látið þessa bók frá mér en af öðrum ástæðum en venjulega. Sumt í þessar bók gerði mig alveg orðlausan meðan annað var ferlega fræðandi. Áður en ég held frekar áfram þá verð ég að minnast á að bókin er lipurlega skrifuð. Textinn rennur vel og tónninn í henni er svona eins og léttur jazz leikinn á klarínett. Reyndar er þessi bók þýdd úr ensku því Ármann þessi ritaði bókina á því tungumáli og lét síðan þýða yfir á íslensku. Hrósið fyrir velheppnaðan stílinn hlýtur því að deilast á milli Ármanns og Svanborgar Sigmarsdóttur sem þýddi bókina úr ensku.

En on with the butter: Bókin er 246 blaðsíður og brotin í hefðbundið harðspeldi. Hönnun öll og uppsetning eru til fyrirmyndar. Í Ævintýraeyjunni er farið yfir upphafs, ris og fall Kaupþings frá sjónarhóli Ármanns. Hann kemur að fyrirtækinu alveg í upphafsfasanum og
finnur sig líka svona helvíti vel í peningabransanum og verður fljótt lykilmaður ásamt Heiðari Má og Sigurði Einarssyni og fleiri gaurum.

Það er einmitt þetta með þessa gaura sem gerði mig alveg orðlausan og svo forvitinn að ég gat ekki lagt þessa bók frá mér. Ég leit nefnilega alltaf á Kaupþing sem eitthvað svona súper-fyrirtæki. Stútfullt af geðveikislega kláru fólki sem væru í raun einskonar töframenn. Kviss bang búmm og miljarðarnir einhvernvegin hrönnuðust upp. David Copperfield, Siegfriend & Roy. Sannkallaðir galdramenn með hvít tígrisdýr sér við hlið. Ég var eiginlega viss um þetta alveg þangað til þess að ég kláraði Ævintýraeyjuna.

Eftir lestur þessarar bókar er ljóst að Ármann og vinir hans í Kaupþingi voru þvílíkir bjánar og svo sneyddir kúltíveringu, að það sætir beinlínis undrum að þeir náðu þó að reka þetta fyrirtæki í þessi ár uns allt hrundi. Og takið eftir ágætu lesendur. Ég þekki þessa gaura ekki neitt og er beisikklí nákvæmlega sama um þá. Ég segi þetta ekki í einhverri öfundargremju sem einkennir svo oft umræðuna á Íslandi. Þetta er bara staðreynd sem lesendur sannfærast um eftir lesturinn á Ævintýraeyjunni.

"Kaupþings-andinn" sem Ármann mærir svo mjög er á svo lágu plani og húmorinn svo barnalegur venjulegu fólki þykir bara óþægilegt að lesa um "prakkaraskap", hrekki og tilsvör þessara bjána. Nýr stafsmaður var plataður til þess að standa á einhverri brakandi parketfjöl sem þótti svo vandræðaleg meðan meintur VIP væri í heimsókn í Kaupþing. Þar stóð greyið og hreyfði sig hvergi. Fattaði loksins að það væri verið að skensa sig. Hann hefndi sín í hinum sanna Kaupþings-anda og skrifaði meinlausan póst frá tölvu eins hrekkjusvínsins þannig að liti út að sá væri alltaf með standpínu. Hvað geriðst? Jú sá nýji var rekin vegna brota á meðferð tölvupósts og brota á kynja-eitthvað-stefnu-eitthvað. Sérstaklega merkilegt í ljósi þess að Ármann sjálfur er stútfullur af kvenfyrirlitningu, fordómum gangvart öðrum þjóðum og beiskklí plebbi af yfirstærð. Ármann stærir sig af því að hafa tilkynnt fyrir framan stóran hóp af fólki að engir Rússa-peningar væru á Íslandi. "Sannleikurinn er sá að eini Rússinn sem ég hef hitt vinnur á súlustað í London og ég get fullyrt við ykkur að ég fékk enga peninga frá henni" (bls 128)

Já og svo eru fleiri svona asnalegar sögur af "Kaupþings-andanum" sem ég nenni ekki að telja til. Sögur sem eru jafn ómerkilegar og sögumaðurinn sjálfur en ég bið ykkur lesendur góðir að gera ykkur aðeins í hugarlund sálarástand þess sem viðhefur svona sögur fyrir framan stóran hóp af fólki.

Annað dæmi og eiginlega það stórkostlegasta var sagan um hvernig Kaupþing tók yfir FIH bankann (sem við Íslendingar eigum núna). Í æsispennandi atburðarás er því lýst að Kaupþing er eitthvað að spá í að kaupa danska bankann FIH. Eftir formlegt tilboð kemur svo fulltrúi FIH brúnaþungur á svip til móts við Ármann og vini hans og tilkynnir þeim að annað og fullkomnlega óvænt tilboð hafi borist í bankann. Vilji þeir halda áfram með samningana verða þeir að gera annað tilboð. Ármann og vinir hans bregðast skjótt við og eftir smá njósnir komast þeir að því að Landsbankinn er að reyna að sölsa undir sig FIH bankann á síðustu metrunum. Nú þurfti að bregðast skjótt við. Tilboðið í FIH bankann var hækkað um eittþúsundmiljónir danskra króna og þar með var tryggt að Landsbankinn fengi ekki bankanna og Kaupþing stæði uppi sem sigurvegari. Nokkuð dýr pissukeppni sem Ármann játar beinlínis í bókinni en stóra málið gleymist og um leið afhjúpast plebbaháttur af ókunnri stærðargráðu.

Danirnir (sem Íslendingar álitu vitleysinga í viðskiptum) notuðu með góðum árangri elsta trikkið í bókinni á Kaupþingsmenn. Nokkuð sem Ármann og vinir hans eru sennilega ekki ennþá búnir að fatta en hér kemur það.

Á síðustu metrunum hafa Danirnir hugsað hvort ekki væri hægt að kreista út aðeins meiri pening úr vitleysingunum frá Íslandi og hvað er betra til þess fallið en að hringja í hina Íslendingana, Landsbankann og bjóða þeim dílinn? Danir eru slingir viðskiptamenn og hafa pottþétt vitað af pissukeppni bankanna á Íslandi. Þetta elsta trikk í bókinni skilaði því Dönunum eitt þúsund miljónum hærra verði en ella. Og það furðulega er að Ármann og vinir hans virðast ekki hafa fattað þetta ennþá.

Þegar svo Ármann tekur við bankastjórastðu í Singer & Friendlander bankanum afhjúpast svo aftur plebbahátturinn. Eina ástæðan að því er virðist að Ármann er valinn til að stýra Singer & Friedlander bankanum er bara vegna þess að hann var... já.. Hann var í klíkunni með Hreiðari og Sigurði Einars. Hæfileikar skiptu engu máli, æra bankans eða starfsfólk. Enda fór það svo að Ármann keyrði Sigfriend & Roy bankann í ruslið á 3 árum! -Geri aðrir betur. Þarna spilar reyndar inn í einhver ljótasti þáttur útrásarinnar en hann gékk út á að Íslendingar væru einhvernvegin genetískt betri en aðrir í að reka fyrirtæki. Forseti landsins Ólafur Ragnar Grímsson söng þennan ógeðslega söng í öllum tóntegundum frá Bessastöðum og hafi hann ævarandi skömm fyrir. Þetta var ekkert annað en daður við fasisma og ógeðslegustu hiðar þjóðernishyggju.

En það er fyrst og fremst plebbahátturinn sem stendur uppúr þessari bók Ármanns. Það er alltaf verið að sprengja upp kampavínsflöskur á hverri blaðsíðu og alveg kostuleg lýsing á því þegar Hreiðar Már fréttir að því að Davíð Oddson er hættur í pólitík.

[H]reiðar sem var orðin langþreyttur eftir baráttu sína við fyrrum forsætisráðherra stökk á fætur og sagði: "Þetta er tilefni til að fagna. Opnum kampavínsflösku! Þegar hann heyrði restina af sögunni [Davíð orðin seðlabankastjóri] settist hann aftur og sagði: "Geymum kampavínið. Þetta eru slæmiar fréttir - Mjög slæmar fréttir!" (bls 167 - 168)

Þetta er yfirgengilega plebbalegt alltsaman. Hámarki plebbaskaparnins er svo þegar Ármann er að lýsa hóglífi Kaupþingsliðsins og ríka fólksins í London. Tom Jones leigður til að syngja fyrir íslenskar fyllibyttur. Ári seinna var það Duran Duran. -Hvað ætli þessir tónlistarmenn hafi eiginlega hugsað um þetta lið?

Hámark útrásarinnar í huga Ármanns var svo þegar hann í einhverju fylleríi var að míga á einhverju klósetti. Hægra megin við hann var Michael Caine eða einhver álíka og vinstra megin við hann var Simon Cowell eða einhver álíka. Ármann hefur ugglaust litð fram fyrir sig á þessari stundu og staldrað örlítið við hugsað aftur til sinna hóflegu róta í Kópavoginum þegar hann var með badmintonspaðann í plastpoka og horfið dreyminn yfir Nýbýlaveginn.

Annað erki dæmi um plebbaskap er að á fyrsta deginum sem forstjórri Sigfriend & Roy bankanum fær Ármann símtal. Maður að nafni Kevin Stanford er á hinum enda línunar. Hann vill fá lánaða miljarða. Ármann segir svo sjálfur frá. "Ég trúði þessu varla. Fyrstu mínúturnar á breskri grundu lofuðu sannarlega góðu" (bls. 137) Þetta byrjaði vel. Miljarðarnir strax byrjaðir að flæða inn og út um Kaupþingsgluggann.

-Ha? Fyrsti dagurinn í vinnunni og dularfullur maður hringir í mann? Og biður um risa-lán? Fattar Ármann ekki að þessi Kevin Keegan hefur setið fyrir vitlausu Íslendingunum á Heathrow eftir að hafa verið hrakin í burtu úr öllum öðrum bönkum Englands? Er maðurinn virkilega svona hrikalega fattlaus? Mér þætti það a.m.k furðlegt ef að ég landaði risasölu fyrsta daginn í vinnunni. -Eitthvað fissí við það eins og Saxar myndu segja.

Ég tel nokkuð líklegt að Kevin Stanford hafi fagnað á sama hátt og nafni hans Keegan á Stanford Bridge árið 1976 þegar sá negldi boltanum ítrekað í net andstæðinga sinna af þrótti sem aldrei hafði sést áður. Hat-trick fyrir Kevin Stanford.

Mér sýnist Ármann fara í gegnum helstu atburðarás þessara mánaða frá því að hann tók við Kaupþing - Singer & Frieldlander bankanum og sumt kannaðsti maður við, annað ekki. Hann talar um að flest viðskipti ársins 2007 hafi verið misheppnuð og í raun stórtap á þeim. Hann talar á sannfærandi hátt um hvernig lausafjárskreppan hafi smám saman vaxið uns hún feykti burtu bankakerfi heimsins.

Ég hef orðið meira og meira var við þá söguskoðun að lausafjárskreppan hafi í raun verið risakreppa sem hafi verið afstýrt af með því einu að dæla inn óendanlegum upphæðum inn í bankakerfið. Ef að seðlabanki Bandaríkjanna og Evrópu hefðu ekki gripið inní hefði allt hrunið til grunna. Þessi bók Ármanns styrkir þá skoðun. Sú staðreynd vekur upp þá óþægilegu hugmynd að til sé atvinnugeiri sem er óháður markaðslögmálunum. -Bankabransinn sjálfur. Ofurlaunaspreðlarnir fá sín ofurlaun hvað sem dynur á. Nýjar upplýsingar um yfirgengilegar bónusgreiðslur til handa toppunum á hinum gjaldþrota Lehman Brothers styðja þessa skoðun.

En þessi bók er ekki alslæm. Hún er ekki bara salíbuna niður plebbabrekkuna. Styrkleikar hennar liggja á óvæntum stöðum og myndin sem dregin er upp af Jóni Ásgeiri er t.d mjög sannfærandi. Ármann lýsir honum sem ósköp venjulegum gaur, þjökuðum af minnimáttarkennd eða feimni. Hörku-klárum en óheppnum að mörgu leiti. Umfang hans í viðskiptum var miklu miklu meira en íslendingar hafa almennt fattað. Allt þetta Íslands-stúss var bara brotabrot af veldi hans þegar það stóð sem hæst. Þegar við vorum að rífast um fjölmiðlafrumvarpið og svoleiðs, var Jón Ásgeir ekkert að velta sér upp úr því. hann hafði öðrum hnöppum að hneppa.

Langbesti hluti bókarinnar eru 2 síðustu kaflarnir. Þar er hruninu lýst. Ég hafði alltaf á tilfinningunni að hugsanlega hefið Kaupþing getað reddað sér út úr klípunni en eftir lestur bókarinnar er ég algerlega sannfærður að svo var ekki. Þetta var dauðadæmt strax í lok ársins 2007. Það var bara of mikið að. Fyrst og fremst skjólleysi frá Seðlabankanum íslenska, svo hliðaráhrif frá hinum íslensku bönkunum þar sem allir voru settir undir sama hattinn. Ármann telur svo upp hin skaðlegu áhrif skuldtrygginaálagsins sem er í rauninni bara eitthvað tölugildi á traust baknastofnanna (einfalt í raun, hvað kostar að það að tryggja það að skuldabréf fáist greitt ef allt fer til fjandans). Ármanni er uppsigað við þetta skuldtryggingaálag enda stundum byggt á engu nema tilfinningu greiningaraðila. Svo eru það hinir vafasömu vogunarsjóðir sem að höfðu sitt að segja um hrunið. Ármann lýsir ásókinni að Kaupþingi eins og árás hýenuhjarðar á særða antílópu og ég held að sú líking sé ferlega góð. Það voru árásir úr öllum áttum og alltaf vofði yfir áhlaup á bankann. Ekkert skjól var í Seðlabanka Íslands og Kaupþingsantílópan var á berangri umkringd hýenum. -Þetta var einfaldlega dauðadæmt.

Það er galli á bókinni að Ármann telur til þessi viðskipti við Al-Tahini sem eitthvað sjálfssögð og eðlilegt. Sér ekkert að því og telur jafnvel að þessi viðskipti hafi "styrkt fyrirtækið á erfiðum tímum". Þessi viðskipti munu samt að öllum líkindum færa þá báða Hreiðar og Sigurð í fangelsi ef að hið svokallað uppgjör á að vera eitthvað annað en hvítþvottur. Það sætir furðu að Ármann fer ekki nánar í þessi sýndarviðskipti.

Annað sem Ármanni yfirsést er að uppgangur og ris Kaupþings átti sér stað í miðju lausafjár-flóði og ekki að undra að fyrirtækið hafi "gengið vel" þegar loftbólan var að þenjast út á öllum sviðum viðskiptalífsins. Þetta voru engir snillingar hjá Kauping eða hinum bönkunum. Þetta voru bara fólk sem hafði aðgang að fjármagni til að lána út í allskonar dæmi. Dæmi sem borguðu sig ekki á endanum. Samkvæmt mínum upplýsingum var t.d meirihluti alls lánsfé frá KSF bankanum sem að Ármann stýrði, lánað til að kaupa og byggja snekkjur! Hvaða almennilegur banki lánar fyrir svoleiðs pjátri. Ef þú þarft snekkju, þá áttu líka að þurfa að staðgreiða hana. Annars er þetta svindl. Nú er það svo að ég er viss um að margir Íslendingar fatta ekki þessa fullyrðingu en afbrigði af þessu heilkenni var að margir skuldsettu sig til andskotans til þess að kaupa sér Range Rover og höfðu kannski svo ekki efni á bensíni fyrir gripinn, þegar til kastanna kom. Banki sem lánar fyrir svona kaupum er dauðadæmdur.

Fyrir þá sem vilja skilja og fatta þennan klikkaða tíma í Íslandssögunni ættu að lesa Ævintýraeyjuna. Hún er ágætis viðbót við þær bækur sem þegar hafa verið út gefnar um hrunið. Hún lýsir alveg óvænt, þeim yfirgengilega plebbahætti sem var allsráðandi í viðskiptalífinu þessi brjáluðu ár og því hvernig alger skortur á kúltíveringu getur leitt fólk í yfirgengilegar ógöngur. Dæmi um þetta er óhófslíf Kaupþingstoppsins Sigurðar Einarssonar sem taldi og telur sjálfslagt enn að risa rauðvinssafn sé merki um fágun. Halfkláraður sumarbústaður þessa Sigurðar ætti að vernda og hafa sem safn um þessa endalausu klikkun, óhóf og plebbahátt fólksins sem setti landið á hausinn.

Í hnotskurn er Ævintýraeyjan (bjána)hrollvekja um óhóf, plebbahátt en veitir ágæta innsýn yfir óveðurskýin sem hrönnuðust upp og feyktu íslenska bankakerfinu um koll.

-o-o-o-

Það sagði mér góður maður að þegar vel gengur eru allir snillingar. Allir fá tilfinningu fyrir því að þeir sjálfir séu ósigrandi. -Þegar vel gengur. Þegar illa gengur koma hinir raunverulegu snilingar í ljós. -Þegar illa gengur. Það eru þeir sem við Íslendingar ættum að líta til og fá í lið með okkur til að reisa við bankakerfið.

-Ekki hruns-liðið þótt það telji sig ugglaust vera fórnarlömb aðstæðnanna og ennþá ósigrandi.